حتماً برای شما هم پیش آمده است که در مقابل چشم اندازی وسیع ایستاده باشید و بخواهید تمام اطرافتان را به تصویر بکشید اما چشم انداز پیش رویتان، وسیع‌تر از آن است که در قاب دوربین شما بگنجد. در مقاله شماره قبل (عکاسی نجومی_ قسمت اول) نحوه گرفتن یک عکس نجومی ساده که نمای ستارگان را به صورت نقطه­ای در ترکیب با مناظر زمینی نمایش می­داد را بررسی کردیم. یکی از عکس‌های آن مطلب عکسی پانوراما بود که در اینجا مجدداً آورده شده. برای گرفتن این سبک از عکس‌های نجومی چه باید کرد؟

 

picu-MG_7430-Panorama-2-1024x420

عکس پانوراما از قلعه الموت و راه کهکشان

 

 

عکاسی پانوراما یعنی چه؟

عکاسی پانوراما یا سراسر نما به عکس‌هایی اطلاق می­شود که نسبت طول به عرض آن‌ها از دو به یک آغاز و تا به طور مثال ۱۰ به ۱ برای عکس‌های پانورامای خیلی وسیع پیش می‌رود. اولین عکس پانوراما عکسی با زاویه­ی دید ۱۵۰ درجه‌ای بود که در سال ۱۸۴۳ در اتریش توسط جوزف پوچیبرگر گرفته شد. بعد از آن در سال‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ دوربین‌های مخصوص پانوراما هم ساخته شد.

 

برای داشتن عکس‌های با میدان دید باز، استفاده از تکنیک پانوراما اجتناب ناپذیر است. زیرا زاویه بازترین لنزها که قادر به ارائه­ی چنین عکس­هایی باشند، لنزهای چشم ماهی (Fish Eye) هستند که استفاده از آن‌ها با افت فاحش در روشنایی و شفافیت تصویر و هم چنین اعوجاج تصویر زیاد به نسبت دیگر لنزها همراه است.

 

لوازم مورد نیاز

سه پایه Tripod: بدیهی است که اگر بخواهید عکس پانوراما از آسمان شب تهیه کنید احتیاج به سه پایه­ی محکم و مناسب خواهید داشت. سه پایه­ای که ایستایی مناسب را در چرخش دوربین بر روی خود داشته باشد و از تعادل خارج نشود.

تراز Sprit level: اهمیت تراز هم به اندازه­ی داشتن یک سه پایه­ی مناسب است. بعضی از سه پایه­ها بر روی خود تراز دارند اما به غیر از آن باید از یک تراز هم بر روی دوربین استفاده کرد. این ترازها به نسبت ارزان هستند و به روی محل نصب فلاش خارجی دوربین نصب می­شوند. در ضرورت استفاده از این ترازها، ذکر همین مثال کافی است که عکسی را تصور کنید با یک کجی ثابت در ۹ شات گرفته شده باشد. از آن بدتر آنکه هنگام ویرایش و چسباندن چنین عکسی احتمالاً بخش بیشتری از تصویر نیز در برش نهایی از دست خواهد رفت و این یعنی به باد رفتن تلاش یک عکاس در عکاسی پانوراما.

سر سه پایه­ی پانوراما: آنقدر که بودنش کمک می‌کند نبودنش در عکاسی نجومی آزار دهنده نیست. زیرا سوژه­ی اصلی عکس که همان آسمان شب است در بی نهایت قرار گرفته است. در دیگر موضوعات عکاسی پانوراما به ویژه عکاسی پانورامای کروی، نبودن این ابزار مساوی با فاجعه است؛ زیرا این سر سه پایه­ها باعث رفع خطای انطباق می­شود (Parallax Error). علت به وجود آمدن این خطا هم یک نکته­ی ساده است. چرخش دوربین اگر سر سه پایه­ی پانوراما را نداشته باشید، حول یک نقطه­ی ثابت اتفاق نمی­افتد. در حقیقت دوربین یک کمان را حول نقطه­ای به نام Entrance pupil خواهد زد. تقریباً اثرش برابر این خواهد بود که در حین عکاسی پانوراما جا بجا شوید که نتیجه­ی آن این خواهد بود که عکس‌ها بر هم منطبق نشوند. در حقیقت سرسه پایه­ی پانوراما سبب می­شود که دوربین حول نقطه­ای ثابت که شکست نور در آن اتفاق می­افتد گردش کند. سرسه پایه­ی پانوراما ابزاری به نسبت گران است. می­توانید با تحقیق در اینترنت نقطه­ی شکست نور برای دوربین و لنز خودتان را پیدا کنید و یک سرسه پایه­ی ساده برای دوربین خودتان بسازید.

کابل ریموت شاتر: ریموت کنترل­ها، به ویژه انواع قابل برنامه­ریزی آن‌ها که قابلیت تنظیم زمان نور دهی را دارند از ملزومات عکاسی پانوراما هستند. اغلب دوربین­های DSLR زمان­های نور دهی مشخصی مانند ۲۰ و ۳۰ ثانیه دارند و بعد از آن وارد محدوده­ی نور دهی نامحدود یا بی نهایت (B) می­شوند. پس برای تنظیم دلخواه زمان نور دهی و مضاف بر آن جلوگیری از لرزش­های ناخواسته­ی دوربین، استفاده از آن بسیار مفید خواهد بود. در مواردی هم که این ابزار در دسترس نیست می­توانید از قابلیت تأخیر در بالا رفتن آیینه شاتر که در اکثر دوربین­ها تعبیه شده است استفاده کنید. این قابلیت به این صورت عمل می­کند که بعد از فشار دادن دکمه­ی شاتر با تأخیری مشخص نور دهی آغاز می­شود.

 

چگونه عکس پانوراما بگیریم؟

اگر از لنزهای زاویه­ی دید باز (Wide) استفاده می­کنید و فقط قصد ثبت یک عکس پانورامای ساده (و نه ۳۶۰ درجه) را دارید چندان نگران حرکت ستارگان در زمینه­ی آسمان در حین عکاسی نباشید. هر چه فاصله­ی کانونی لنز کمتر باشد میدان دید بازتری خواهید داشت و طبیعتاً زمان بیشتری برای نوردهی، به گونه­ای که تصویر ستاره­ها از حالت نقطه­ای خارج نشود. غالباً توصیه می­شود که از سمت شرق به غرب عکاسی کنید. یعنی هم جهت با جهت حرکت اجرام سماوی. از سمت شرق از منظره­ی مورد نظر خودتان شروع کنید و با رعایت همپوشانی مناسب در بین عکس­ها به عکاسی ادامه دهید؛ منظورم همپوشانی بخش­های مشترک هر عکس با عکس بعدی است. در عکاسی پانورامای نجومی این همپوشانی بین دو عکس از اهمیت بیشتری برخوردار است. زیرا غالباً مناظر زمینی چندانی در تصویر ندارید و یا پس زمینه­ی تاریکی خواهید داشت که کمی انطباق عکس­ها را با هم سخت­تر می­کند. همچنین در مواقعی که نرم افزارها به دلیل کم­نوری عکس­ها در انطباق عکس­ها ناتوانند، برای انطباق عکس­ها با هم مجبورید از ستاره­هایی که در دو عکس مشترک هستند استفاده کنید که طبیعتاً کار چندان راحتی نیست. به طور تجربی این همپوشانی باید مقداری بین ۳۰ تا ۵۰ درصد باشد.

اگر لنز شما لنزی با فاصله­ی کانونی متغیر است، باید بدانید که این لنزها در نقطه­ای از بازه­ی فاصله­ی کانونی خود دارای کم‌ترین خطای اپتیکی هستند. مثلاً لنز ۲۴- ۱۰۵ میلی‌متر کنون که من از آن برای تهیه­ی عکس این مقاله استفاده کرده­ام در فاصله­ی کانونی ۳۵ میلی‌متر کم‌ترین اعوجاج تصویر یا Distortion را دارد. اگر شما لنز زوم با دیافراگم ثابت دارید، یعنی تغییر فاصله­ی کانونی باعث بسته شدن دیافراگم شما و نتیجتاً تغییر زمان نور دهی نشود گزینه­ی مناسبی پیش روی شماست تا تصویری با کم‌ترین خطای اپتیکی ممکن را تهیه کنید.

 

الگوی غالب چنین خطای اپتیکی این است که در فواصل بیشتر از ۵۰ میلی‌متر خطای Barrel یا بشکه­ای شدن را خواهیم دید. مانند مربعی با اضلاع منحنی رو به بیرون؛ و در فواصل کمتر از ۵۰ میلی‌متر خطای ستاره­ای شدن یا با ترجمه صحیح‌تر بالشتک یا جاسنجاقی (Pincushion). اگر علاقه‌مند به تجربه کردن هستید و چالش­ها را دوست دارید، می­توانید این نقطه­ی مهم در لنزهای زوم را با عکاسی از یک الگوی ثابت تکرار شونده مثل دیواری آجری در فواصل کانونی مختلف و مقایسه­ی آن‌ها با خطوط واقعی و یا عکسی اصلاح شده از همان موقعیت به دست آورید. راه ساده­تر هم یک گردش دقیق در اینترنت است. بعضاً هستند عکاسانی که این آزمون­ها را انجام داده­اند و یا وب‌گاه‌هایی مانند photozone.de که لابراتوارهای دقیقی برای انجام آزمون­های اپتیکی دارند.

 

اگر هم از لنزهای با فاصله­ی کانونی ثابت یا اصطلاحاً فیکس استفاده می­کنید، ایرادهای اپتیکی این لنزها غالباً کمتر از نمونه­های زوم است که آن هم در مرحله­ی اول ویرایش برطرف شدنی است.

به خاطر داشته باشید که حتماً از قالب خام (RAW) استفاده کنید. در دوربین­های کنون این فرمت با نام CR2 و در دوربین­های نیکون با نام NEF ثبت می­شوند. حُسن این کار این است که به هنگام ویرایش، انواع پارامترها را از تراز سفیدی گرفته تا اعوجاج لنز می­توانید تغییر داده یا اصلاح کنید.

برای گرفتن عکس پانوراما، کادری که می­خواهید عکاسی کنید را یک بار از درون چشمی با حرکت دوربین دنبال کنید. دوربین را روی سه پایه­ی مستقر شده سوار کنید و یک بار هم چرخش دوربین روی سه پایه را انجام دهید تا مطمئن شوید که تراز دوربین حین عکس‌برداری دچار تغییر نشود. برای ثبت پانورامای نجومی، تنظیم وضوح (فوکوس) دستی را بر روی ستارگان تنظیم کنید. برای این کار باید با یک منبع نورانی مثل چراغی در دوردست یا ماه فوکوس کنید و سپس با توجه بسیار زیاد به همپوشانی عکس­ها با هم با استفاده از ریموت یا حالت (Mode) تأخیری شاتر شروع به عکاسی کنید.

 
picu-MG_9131-Panorama-2-1024x386
 
عکس از دریاچه سد طالقان
 
 
 

در اغلب عکس­های پانواما احتیاجی به تغییر در تنظیمات دوربین در حین عکاسی نیست. مگر قصد انجام کار خاصی را داشته باشید. پس دقت کنید که تنظیمات دوربین اعم از فاصله­ی کانونی، میزان نور دهی، به ویژه تنظیم وضوح تغییر نکند. در عکسی که از ماه گرفتگی ۲۵ خردادماه ۱۳۹۰ در اطراف دریاچه­ی سد طالقان گرفتم، نور ماه قبل از رسیدن به نقطه­ی گرفت کامل بسیار زیاد بود و سبب روشن شدن بیش از حد در میانه تصویر و نتیجتاً محو شدن راه شیری می‌شد. برای از دست ندادن این موقعیت استثنائی (قرارگیری ماه گرفته در میانه­ی راه شیری) باید کمی صبر می‌کردم که ماه به اوج گرفت خود و مرکز سایه­ی زمین برسد که نور زیاد آن سبب محو شدن راه شیری نشود. نکته­ی بسیار مهم دیگر هم دقت در ثابت بودن دوربین است.

 

بسیار پیش آمده است که علیرغم دقت در استقرار سه پایه و تجهیزات دیگر، بعد از پایان کار مشاهده کرده­ام که در یکی از عکس­ها به علت یک تکان جزئی ستاره­ها به صورت خط ثبت شده است و مجبور شده­ام عکاسی را از نو تکرار کنم. در مواردی که متوجه این نقص در محل عکاسی نشوید، نتیجه بسیار مأیوس کننده خواهد بود. برای بارزتر شدن ستاره­ها می­توانید از انواع مختلف فیل‌ترهای محوکننده یا دیفیوزر (Diffuser) استفاده کنید. این فیل‌ترها به صورت مکعبی و با قاب­های نگه‌دارنده در بازار موجود است. سعی کنید با قاب از آن استفاده کنید که در حین عکاسی ناخودآگاه سبب تکان خوردن ناخواسته­ی دوربین نشوید. اینکه چه میزان فیلتر را در حین نوردهی مقابل لنز نگه دارید بستگی به شدت محو کنندگی فیلتر شما دارد. نگه­داشتن بیش از حد فیلتر محو کننده ممکن است سبب محو شدن کلی تصویر شما شود.

 

مرحله­ی نهایی: ویرایش عکس

در بخش­های قبلی گفته شد که تنظیمات دوربین را روی حالت خام تنظیم کنید. علت چنین تأکیدی این است که به غیر از حفظ تمامی اطلاعات عکس­ها و توانایی اعمال ویرایش مطلوب­تر برای کاهش نوفه­ها (Noise) و رسیدن به رنگ مطلوب­تر، می‌توانیم باز هم خطاهای اپتیکی را اصلاح کنیم.

کافی است عکس­ها را در افزونه­ی Raw reader از نرم افزار فتوشاپ باز و پروفایل مربوط به لنز خود را در بخش اصلاح لنز پیدا و برای عکس­ها تعریف کنید. بدین صورت عکس­هایی تخت و عاری از خطاهای اپتیکی خواهید داشت. بعد از آن تراز سفیدی (White balance) را تنظیم کنید. غالباً در عکاسی نجومی این گزینه را بر روی نور روز (Day light) تنظیم می­کنند. اما در بعضی موارد گزینه­های دیگر هم ممکن است رنگی مناسب و نزدیک به واقعیتی که شما از آن عکاسی کرده­اید را در اختیارتان بگذارد.

حالا وارد مرحله­ی بعدی می‌شویم: یعنی به هم چسباندن عکس­ها. اگر نور ماه یا منبع نورانی دیگری زمینه­ی شما را روشن کرده است، احتمالاً به راحتی با نرم افزارهای Photoshop و یا PTGui لبه­های عکس­ها قابل شناسایی خواهد بود. در فتوشاپ از مسیر زیر می­توانید این عمل را انجام دهید:

File-> Automate-> Photomerge

 

در نرم افزار PTGui کار از این هم راحت­تر است، به محض باز کردن نرم افزار عکس­ها را بارگذاری کنید و بر روی گزینه­ی Align Images را کلیک کنید.

در صورتی که زمینه­ی شما توسط ماه یا هر منبع نوری دیگری روشن نشده باشد و یا نقاط مشخصی در عکس برای تشخیص نرم­افزار موجود نباشد باید عکس­ها را به صورت دستی نقطه­گذاری کرده و لبه­های آن‌ها را به هم بچسبانید.

مرحله­ی نهایی تنظیم رنگ و ویرایش­های نهایی است. بهتر است تنظیم رنگ را برای تمام عکس پانوراما در این مرحله انجام دهید. اینکه چه مقدار باید ویرایش انجام دهید بسته به انتخاب شماست.

فقط واقعیت را دچار تغییر نکنید و اطلاعاتی را به عکس­ها اضافه نکنید. غالباً عکس­های پانورامای نجومی غیر از زیبایی هنری، کاربرد آموزشی هم برای نشان دادن صورت­های فلکی دارند. پس می­توانید بعد از ویرایش نهایی خطوط راهنمای صور فلکی را جهت کارکرد آموزشی به تصویر اضافه کنید.

 نوشته

این مقاله قبلاً در شماره ۲۲۸ مجله نجوم چاپ شده